قرن هفتم ، قزوينى در وصف ابلّه مىنويسد : طرف شرقى ابلّه آباد است و باغات و بساتين بسيار دارد . . . آب از دجله خورند و انواع ميوه در آن است . . . گويند درخت سدر بزرگى در ابلّه بوده كه براى تب نافع بوده است . ابلّه غربى نيز سابق بر اين آباد و معمور بوده ، ولى اكنون خراب است . « 1 » ابن بطوطه كه در نيمهء اوّل قرن هشتم به بصره آمده و ابلّه را نيز ديده در وصف آن مىنويسد : ابلّه شهر بزرگى بوده كه تجار هند و فارس اجناس خود را به آنجا مىآورده‌اند . بعدها ويران شد و اكنون قريه‌اى است كه آثار كاخها و عمارات قديمى آنجا نشان از عظمت آن در گذشته دارد . « 2 » جزيره ( شمال عراق ) اعراب مسلمان ، بلاد بين النهرين عليا را از خط فرضىاى كه از تكريت در ساحل دجله به انبار در ساحل فرات كشيده مىشد ، جزيره مىناميدند ، چون آبهاى دجله و فرات عليا جلگه‌هاى آنجا را دربر مىگرفت . « 3 » به نوشتهء اصطخرى ، جزيره ما بين دجله و فرات است و ديار ربيعه و مضر آنجاست . « 4 » صاحب حدود العالم در وصف جزيره مىنويسد : ناحيتى است كه چهارسوى آن آب است ، از دو رود دجله و فرات ؛ به همين دليل اين ناحيت را جزيره خوانند . اين ناحيت آبادان و پرنعمت است . جمعيت بسيار ، هواى خوب و آبهاى روان دارد . . . جمعيت بسيارى از قبيله ربيعه و خوارج در آنجا زندگى مىكنند . « 5 » به نوشته مقدسى ، قسمت شمالى عراق ، جزيره يا « اقليم اقور » ناميده شده كه اصل آن معلوم نيست . « 6 » جزيره از سه قسمت به نام ديار ( جمع‌دار به معناى مسكن و محل ) تشكيل شده است . اين سه ديار عبارتند از : ديار ربيعه ، ديار مضر و ديار بكر ؛ نام سه قبيلهء ربيعه ، مضر و بكر كه قبل از اسلام در زير لواى شاهان ساسانى به آنجا رفته بودند و مسكن هر قبيله به نام همان قبيله موسوم شده بود . « 7 »

--> ( 1 ) . آثار البلاد و اخبار العباد ؛ ص 345 . ( 2 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 199 . ( 3 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 93 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 75 . ( 5 ) . حدود العالم ؛ ص 155 . ( 6 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 92 ، 190 و 191 . ( 7 ) . ر . ك . : مسالك و ممالك ؛ ص 76 - 78 و احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 192 - 199 .